Protezdäki söýgi

Haýwanlar guýruklaryny ýitirenden soň täzeden döräp bilerler we gyrgyçlar aýaklaryny ýitirenden soň täzeden döräp bilerler, ýöne "ýönekeý" ýaly görünýän bu haýwanlar bilen deňeşdirilende, adamlar ewolýusiýa döwründe täzeden döremek ukybyny ýitirdi. Ulularda el-aýaklary täzeden dikeltmek ukyby, barmaklarynyň ujuny ýitirenlerinde täzeden döräp bilýän bäbeklerden başga-da diýen ýaly ýok. Netijede, betbagtçylyk ýa-da kesel sebäpli el-aýaklaryny ýitirenleriň durmuş derejesine ep-esli derejede täsir edip biler we amputlaryň durmuşyny gowulaşdyrmak lukmanlar üçin biologiki çalyşmagy tapmak möhüm wariant boldy.

Gadymy Müsürden bäri emeli el-aýaklaryň ýazgylary bar. Konan Doýliň "Dört adamyň alamaty" -da ganhoryň adamlary öldürmek üçin protez agzalaryny ulanýan beýany hem bar.

Şeýle protezler ýönekeý goldaw berýär, ýöne amputantyň durmuş tejribesini ep-esli gowulaşdyryp bilmez. Gowy protezler iki tarapa hem signal iberip bilmeli: bir tarapdan näsag protezleri özbaşdak dolandyryp biler; Beýleki bir tarapdan, protez agzalar, nerwleri bolan tebigy eller ýaly, duýgur beýniniň duýgur korteksine duýgurlyk iberip bilmeli.

Öňki gözlegler, predmetlere (maýmynlara we adamlara) robot gollaryny aňlary bilen dolandyrmaga mümkinçilik bermek üçin beýniniň kodlaryny kodlamaga gönükdirilipdi. Emma proteziň manysyny bermek hem möhümdir. Tutmak ýaly ýönekeý ýaly görünýän proses çylşyrymly seslenmeleri öz içine alýar, sebäbi ellerimiziň duýgusyna görä barmaklarymyzyň güýjüni bilgeşleýin sazlaýarys, zatlary süýşürmeris ýa-da gaty gysmarys. Öň protez eli bolan näsaglar, zatlaryň berkligini kesgitlemek üçin gözlerine bil baglamaly bolýardylar. Uçup bilýän zatlarymyzy etmek üçin köp üns we güýç gerek, ýöne şonda-da köplenç zatlary bozýarlar.

2011-nji ýylda Dýuk uniwersiteti maýmynlar barada birnäçe synag geçirdi. Maýmynlar dürli materiallaryň zatlaryna düşünmek üçin wirtual robot gollaryny dolandyrmak üçin akyllaryny ulanýarlar. Wirtual gol dürli materiallara duşanda maýmynyň beýnisine dürli signallar iberýärdi. Okuwdan soň maýmynlar belli bir materialy dogry saýlap alyp, iýmit baýragyny almagy başardylar. Bu diňe bir protezlere duýgurlyk duýgusyny bermek mümkinçiliginiň deslapky görkezijisi bolman, eýsem maýmynlaryň protez beýnisi tarapyndan iberilen taktil signallaryny beýniniň protezine iberen motor dolandyryş signallary bilen birleşdirip biljekdigini doly görkezýär. Duýgurlyga esaslanan gol saýlamasyna gözegçilik etmek üçin duýgurlykdan tä duýgurlyga çenli aralyk.

Synag, oňat bolsa-da, diňe newrobiologiki bolup, hakyky protez agzalaryna degişli däldi. Munuň üçin newrobiologiýa we elektrik in engineeringenerçiligini birleşdirmeli. Şu ýylyň ýanwar we fewral aýlarynda Şweýsariýanyň we ABŞ-nyň iki uniwersiteti eksperimental näsaglara duýgur protezleri birikdirmek üçin şol bir usuldan özbaşdak neşir etdi.

Fewral aýynda Şweýsariýanyň Lozanna şäherindäki “Ecole politehniki” alymlary we beýleki guramalar ylmy terjime lukmançylygynda çap edilen makalada öz gözleglerini habar berdiler. 36 ýaşly Dennis Aabo S mowzugyny berdilermi? Dürli duýgulary döredýän robot elinde 20 sany duýgur ýer bolan Rensen.

Tutuş proses çylşyrymly. Ilki bilen Rimiň Gimili keselhanasynyň lukmanlary Sorenseniň iki gol nerwine, orta we ulnar nerwlerine elektrod goýdular. Ulnar nerw kiçijik barmagy dolandyrýar, orta nerw bolsa barmak we başam barmagy dolandyrýar. Elektrodlar ýerleşdirilenden soň, lukmanlar Sorenseniň orta we ulnar nerwlerini emeli usulda gyjyndyrdylar, oňa uzak wagtlap duýmadyk zadyny berdiler: ýiten eliniň hereketini duýdy. Diýmek, Sorenseniň nerw ulgamynda hiç hili ýalňyşlyk ýok.

Lozanna şäherindäki “Ekol politehniki” alymlary soňra basyş ýaly şertlere esaslanyp elektrik signallaryny iberip bilýän robot eline datçikleri birikdirdiler. Ahyrynda gözlegçiler robot goluny Sorenseniň kesilen goluna birikdirdiler. Robot elindäki datçikler adam elindäki duýgur neýronlaryň ýerini alýar we nerwlere salnan elektrodlar ýitirilen goluňyza elektrik signallaryny iberip bilýän nerwleri çalyşýar.

Enjamlary gurnandan we düzedişden soň gözlegçiler birnäçe synag geçirdiler. Beýleki zatlaryň ünsüni sowmak üçin Sorenseni gözlerini ýapdylar, gulaklaryny ýapdylar we oňa diňe robot eli bilen degmäge rugsat berdiler. Sorenseniň diňe degen zatlarynyň gatylygyna we görnüşine baha berip bilmän, agaçdan ýasalan zatlar we mata ýaly dürli materiallary hem tapawutlandyryp biljekdigine göz ýetirdiler. Mundan başga-da, manipulýator we Sorenseniň beýni gowy utgaşdyrylan we duýgur. Şonuň üçin bir zady alyp, durnukly saklanda güýjüni çalt düzedip biler. Sorensen Lozanna şäherindäki “Ecole Politechnique” tarapyndan berlen wideoýazgyda: "Bu meni geň galdyrdy, sebäbi soňky dokuz ýylda duýmadyk zadymy duýup bilýärdim" -diýdi. "Elimi gymyldadanymda, näme edýändigimi görmegiň ýerine näme edýändigimi duýdum".

Şuňa meňzeş gözleg ABŞ-nyň “Case Western Reserve” uniwersitetinde-de geçirildi. Olaryň mowzugy Ogaýo ştatynyň Madison şäherinden 48 ýaşly Igor Spetikdi. Reaktiw hereketlendirijiler üçin alýumin zawodlary ýasaýarka, çekiç onuň üstüne düşende sag elini ýitirdi.

“Case Western Reserve” uniwersitetiniň gözlegçileriniň ulanýan usuly, möhüm bir tapawudy bolan Lozanna şäherindäki ECOLE politehniki enjamynda ulanylýan usul bilen deňdir. Lozanna şäherindäki “Ecole Politechnique” -de ulanylýan elektrodlar Sorenseniň golundaky neýronlary aksonyň içine deşdi; “Case Western Reserve” uniwersitetindäki elektrodlar neýronyň içine girmeýär, tersine onuň daşyny gurşap alýar. Öňküler has çylşyrymly signallary döredip, hassalara has çylşyrymly we nuansly duýgulary berip biler.

Emma şeýle etmek, elektrodlar we neýronlar üçin töwekgelçilikleri döredýär. Käbir alymlar invaziv elektrodlaryň neýronlara dowamly täsir edip biljekdiginden we elektrodlaryň has çydamly bolmagyndan howatyr edýärler. Şeýle-de bolsa, iki guramanyň gözlegçileri çemeleşmesiniň gowşak taraplaryny ýeňip geçip biljekdigine ynanýarlar. Öýjük, çäge kagyzlaryndan, pagta şarlaryndan we saçlardan gaty takyk aýralyk duýgusyny döredýär. Lozanna şäherindäki “Ecole Politechnique” -niň gözlegçileri, dokuz aýdan 12 aýa çenli dowam eden çozýan elektrodyň berkligine we durnuklylygyna ynamlydyklaryny aýtdylar.

Şeýle-de bolsa, bu gözlegleri bazara çykarmak entek ir. Çydamlylykdan we howpsuzlykdan başga-da, duýgur protezleriň amatlylygy entek ýeterlik däl. Sorenson we Specdick protez enjamlary ýerleşdirilende laboratoriýada galdylar. Elleri, köp simler we enjamlar bilen ylmy fantastika bioniki agzalaryna meňzemeýär. Bu gözlegiň üstünde işleýän Lozanna şäherindäki “Ekole politehniki” professory Silwestro Mikera, adaty ýaly görünýän ilkinji duýgur protezleriň laboratoriýadan çykmazyndan birnäçe ýyl öň boljakdygyny aýtdy.

"Olaryň edýänlerini görüp tolgunýaryn. Başgalaryna kömek eder diýip umyt edýärin. Ylmyň köp wagt alýandygyny bilýärin. Häzir ulanyp bilmeýän bolsam, indiki adam edip biler, bu gaty gowy."

news

Iş wagty: Awgust-14-2021